Don't mind this loser here.

Report article RSS Feed mga mata sa dagat SV

Posted by RumasLaut21 on Oct 1st, 2010

MGA MATA SA DAGAT

Eugenio A. Viacruzis (1913-1969)

Ug lain katloan ga mutya

Eugenio A. Viacrucis


Dugay nang nagdumut si Simon sa iring. Dili na maisip ang mga tinap-anan ug pinaksiw nga nasunkab niini sa iyang payag. Hagbaya pang naupos iyang pailub apan ang una niyang paagi sa pagpanimalus pagluba sa kinibuhi sa mananap nga sungkaban wala gayud mang-himpos. pakyas.

Sa unang paagi gigamit niya ang sapang. Usa ka gabii niana, gipan-an niya ang mananap ug isda sa abohan samtang siya nanuop inandam ang sapang sa tuo niyang kamot. Pagkarol sa lata nga gisudlan sa paon mihinay si simon pagkamang, pinug-ngan ang gininhawa ug binakyawang daan sa sapang. Walay kisaw nga misabod sa kahilum. Apan sa pagguho sa nawong ni simon sa ganghaan lahus sa abuhan sa dako niyang kahibulong nakamat-ngon ang iring. Nagtalikud pa gani pagpukong ang iring. Mauh pa nganiy paghunat niya sa sapang ang sungkaban nakalayat na sa gawang sa bungbung salirap sa abohan.

Karon nagwangtang na ang kahasol sa naglunggot-lunggot nga balatian. Ania na gayud sa iyang kamot ang iring maayo nang pagkabilanggo sa halwa nga gituyo niya maggama tapos hung-a ang duha ka dagkong kitong nga labtingaw nga igtatagana unta niya kang pare baldo nga misaad pagbaylo niadto ug usa ka tarong kamote . karon dili na gayud makaipsot ang sungkaban sa silot nga tugbang sa gidaghanon sa iyang sala-kamatayon

Usa ka gabii ug usa ka adlaw ang binilanggo sa halwa. Pagdugang sa kaguul sa mananap, magkaon pa gani si simon diha sa tungud sa halwa diin Makita ug mapanimaho sa iring ang kalan-on. Unya pagkatapos niyang kaon, ibutang pa gyud niya ang salin duul sa halwa sa gilay-on nga dili maabut sa iring pagkawhat pagpalaway ang tuyo ni simon. Buot niyang palagutun ang mananap. Apanm wala magtagad ang iring sa kalan-on nagtalikod pa man ngani kini pagpukong. Si simon na hinuhun ang naglagut

Mauh nga niining gabhiuna gihukman na lang gayud niya ang pagpahamtang sa silot sa iring
Mangitngit ang kagab-hiun. Tumang kamingaw ug kadulum mihabul sa tibuok balangay sa Ipil. Dili pa lang dugay mibagting ang kampanarayo sa simbahan sa lungsod sa animas, kanang ikawalung takna sa kagab-hiun. Nanak-op na ang kabalayan kay mauy igimuk nilang bukhad sa banig inig bagting gayud sa animas. Paglusad ni simon sa iyang payag nga nagumbaw sa baybayun gibitbit saw ala niyang kamut ang gaspin nga sinug-an ug bugsay. Ang iyang tuu naggunit sa higut uway sa halwa nga nagbilanggo sa iring.
Sa iyang hawak gitakin ang sundang nga gisulud sa sakob. Sa mapulang lamdag sa gaspin matataw ang nawong ni Simon nga nagmugtuk, ang wait mihugut ang tulo nga kunot ang mibathay sa agtang nga hapit matago sa paldiya sa kalong buli nga dunutun.

Daw dili kaayu hugut ang hunahuna ni simon sa pagsilot sa iring karong gabhiona. Kay madulum uyamut ang kalibutan ug midungung ang langit sa amihan ug silangan. Apan ang kabalaka sa panahon nawagtang sa alimpatakan niining mamamasol nga giharian sa pagpanimalus sa iring sungkaban. Hikalimtan ngani niya paggakot ang tak-op sa iyang payag.

Ang kalinaw sa dagat ug mangitngit ug walay timik nga kagabhion, karon ug unya pagatuwagon lamang sa hinagkot sa bugsay nga mibagnod sa tarik sa baroto. Sa layung unahan nga gidulngan naglugitum ang banwa sa tabok gikan diin mabati ang hanap ug panagsang tinawaganay sa tingkawo.
didto sa dulung sa sakayan, sulud sa halwang kawayan, ang iring banbanon nagpunay ug ngiyaw (nyan...nyan...) karon pa kini mungiyaw ug duru, daw nagbagulbul sa iyang kahimtang. Sa nagkalayo ang barato, nag-anaw usab ug kapintas ang bagulbul sa mananap, ingun sa nakasabut ug dautang tuyu sa nagdala kaniya.

Gialingogngogan si simon sa ngiyaw sa mananap.napikal siya sa agumud nga sumosukul. Sa iyang kalagod gidugkal niya sa bugsay ang halwa aron pagpahilum sa binilanggo. Apan wala muhlilum ang mananap. Misukli nuhun ug ngulub nga ug mabatukun. Nanginit ang dugu sa mamamasul nga pikon ug buot.

"ikawng pinutang animala ka! ... sungkaban kang daku!!~" naminti ang tawo. Gidugkal na usab niya ang halwa. "Tapus kana gyud karung panuwaya ka. Padiwalwalun kuh ang dila mo karun!" ang silut nga ipahamantang ni simon mauh ang pagbatu-batu sa iring sa dagat . didto sa labing halawum dapit, sa kantil, iya kining batu-batuhan.

Misikma ug mingluob ang bilanggo. Ang mga mata misiga, midilaab ingun sa duha ka bungon sa kalayo.

"Uy Tonto!" gitumong na gayud paghandos ang iring sa bugsay "musukul kapa gayung iringa ka ha!!~" misagunto ang tingug sa iring nga maayung pagkaigu ang gusuk sa bugsay. Misulbung ang tul-id ug tiliis nga tingug. Dili kadto tiyabaw sa katalaw ug kahadluk. Singgit kadto sa pakig-away, hagit sa pakigsambunut bisan diin kutub.

Miukub ang mananap sa bugsay. Mikagud ang mga ngipun sa kahuy. Didto iyang gihurut pagdapat ang tanan niyang kapungut niadtung tawung magdamalon.

Nangusmu si simon. Nag-utbu-utbu ang dughan. Mibukal ang dugu sa panimalus. Wala na lang siya mupadayun pagbugsay paingun sa kantil. Naupus na iyang pailub sa mananap nga mibatuk inay inay unta unta magpakiluuy kaniya.

Mitindog siya sa luwang ug giandam nga batu-batu nga didtu sa ulin. Gihigtan niya kini sa usa ka nawi nga uway. Giayu gayud niya paghigut.
Unya iya kining gituntun, pagsulay sa kahunit sa iyang gihigtan. Hunit. Gibati niya ang kabug-at sa batu-batu nga labi pang mabug-at kay sapunda sa iyang baroto.

Ang mabagang dag-um nga ganina nagbitay sa amihan ug silangan tulin nga mikamang paingun sa kasadpan ug habagatang langit. Wala makaalinggat ang tawo sa makalitong pagbalhin sa dautang panahon. Diha na siya makamatikud sa pagdahunog sa dawogdog didto sa habagatan. Paghangad pa niya wala nay suok sa langit nga wala salimbongi sa mahitum nga panganod. Midali-dali ang tawo aron pagtaod sa batu-bato sa halwa. Mikiat lamang ang iyang linihukan. Nagadali siya sa pagsilut. Sa labihang pagdali nadaki-as ang walang tiil nga mitungtung sa tarik. Nasukamud siya. Nadugmu unta iyang nawung kun wala pa makahawid ang tuu niyang kamut sa tak-op sa halwa.
Milsuliyaw ang iring nga mihimbat sa mga tudlu nga nasulud sa kal-ang sa tak-op.
"ayaaay!!" nakasinggit ang tawo sa kalisang. Nakalit niya pagbunlut ang kamut nga giukuban sa mananap. Sa kakusug sa iyang pagbunlut, nadala pagbugkas ang tak-op sa halwa.

Mikilab ang iring nga milayat sa halwa ug mitislaub sa dagat. Nahingangha si simon. Bahala ang panagway nga hikalitan sa kaigmat sa mananap.

Misiwsiw ang dugu sa kamut nga gipaak. Midaghong si simon sa kasakit. Malala ug mahapdus ang samad. Misanting ang kaul-ul sa kaunuran. Gisawsaw niya sa kamut ang nadugung kamut. Misamut pag-ulyap ang kahapus.iyang gitamusan ang mga samad.
"YAWA!!!" namalikas siya. "Panuwayng daku, hisakpan kuh lang ikaw gihapun!~ sa dagat dili ikaw makatago." Nag-abut iyang gininhawa. Misamut pagbugkal iyang dugu. Migimuk ang iyang apapangig.

Migunit siya sa bugsay ug mitindug. Nadiin-diin iyang tinan-awan. Gisuling ang katig, ang kilid sa sakayan. Walay iring siyang nakita. Ang kasingkasing nga nagdumut wala manumbaling sa kamut nga nagkadugu. Gipatadlas ang iyang mga mata ngadtu pa gayud sa naglugitum nga dagat sa unahan. Mibugsay siyag hinay-hinay. Taudtaud muhunung. Nag-aliwarus amg balatian sa panimalus
Mibulig ang dalunggan sa pagpangita. Naminaw sa kisaw sa dagat. Naniguru ang dalunggan pagpaminawa.

Usa nga hanap nga ngiyaw mikulikut sa dalunggan. Didto ipunting ang mga mata sa habagatang dagat diin magagikan ang ngiyaw. Iyang kakita apan hanap ang amag sa dagat nga nagsailit.

Gipakusgan niya ug bugsay. Karun ug unya, magpalong-palong ang nagsagilit nga amag. Nagagulung ang lanat sa naglugitum banwa sa tabuk.

Mikilat kausa. "Salamat! Kilat! Dugangi pa gayud!" nanganti ang nagdu-mut sa dautang banwag. Mihugut ang mga kamut sa pagkab sa bugsay. Naninguha siyag hiapsan ang mananap, kalungguan ang liug sa sundang. Samtang dili pa makabut sa nagtikaduul nga banwa.

Niining tungura, mida-guok ang uwan. Gikan sa amihan nagpungasi ang daku ug mabagang lusuk sa ulan. Karon milagubu na gayud ang dakung bunuk sa baroto.

"Ay, Santilmo!... wala mo aku gayud tabangi!" nanakla siya. Nanaguto, namlikas. Nahanaw ang amag sa iring. Mitabun sama sa gabon ang daghang mga amag sa talisik sa uwan. Mitabun sa mananap nga naglanguy painun sa banwa, paingun sa kagawasan.

"Por Dios, unsa pay akung mahimu! Unsa pay akung mahimu. Nakaikyas na gayud ang yawa!" nahaurung ang tawo sa bugsay. Gipuspus niya ang bugsay sa baroto. Nabali ang bugsay. Nabulag ang pala. Mitidlum ang dagat.

Midugu usab iyang kamut, natandug sa iyang pagpuspus. Karun gibati na niya ang katugnaw sa uwan nga mituhup sa sinina niyang ugpak. Nayutyut ang kalung buli. Naminghuy siya. Misamut pagniub ang kalibutan nga napalong sa gaspin.

Mihunat siya pag-bugsay pagpauli nabakikaw ang iyang paghunat nga pul-an na lamang ang iyang gihupitan. Gilabug niya ang pul-an. Naluuy siya sa iyang kaugalingun. Kahilakun siya sa kangitngit. Karun pa batia nita ang kahuyang. Karun pa gyud. Usa lang ka iring and mibuntug kaniya.

"Ginuo" gibiyaan mu aku. Wa mu gayud tabangi." Karun miampu na siya sa makagagahum. Sa gibati niyang kahuyang, sa kapakyas nga midangat kaniya, misangpit na karun siya sa panabang sa Ginuo.ang panag-sang kilat mitultul sa baroto nga miaginud sa pagpauli samtang ang duha ka kamut mauy nangahimung bugsay.

:Peer Tribute to the Author:
Eugenio A. Viacrucis is the only one, perhaps, among our vernacular writers who can write with sensetivity and insight like our writers in english. -GODOFREDO M. ROPEROS.
President, University of the Phillipines Writers' Club. (1955)
Kinihanlang walay malimut sa lintunganay niining tanan: kang anhing Eugenio A Viacrucis-magsusuwat, garbo sa mga Bisaya, ug bayani sa mga pilipino
-ADELINO B. SITOY
Labawang Pamunu (1985)
Labas sa Dagang Bisaya (LUDABI)
Post comment Comments
Cremat0r
Cremat0r Oct 5 2010, 1:52am says:

*Head starts shaking uncontrollable*

3
2
1

*Head Explode*
Thank you! :(

+1 vote     reply to comment
Post a Comment
click to sign in

You are not logged in, your comment will be anonymous unless you join the community today (totally free - or sign in with your social account on the right) which we encourage all contributors to do.

2000 characters limit; HTML formatting and smileys are not supported - text only

Level
35%
Foxed
43
Avatar
Avatar
Offline Since
Oct 17, 2014
Country
Antarctica Antarctica
Gender
Male
Member Watch
Track this member
Blog
Browse
Blogs
Report Abuse
Report article